Deprem Yönetmeliği ve Karot Numunesi: Bina Sahipleri İçin Rehber

Binanızın deprem güvenliği değerlendirilecekse, kolon ve perdelerden karot numunesi alınacağını duymuş olabilirsiniz. Bu haber çoğu bina sahibinde soru işaretleri yaratır: Neden delik açılıyor, kaç tane, kim karar veriyor, bina zarar görür mü? Bu rehberde karot numunesinin deprem değerlendirmelerindeki yerini, numune gününde neler olduğunu ve sizin neleri hazırlamanız gerektiğini sade bir dille anlatıyoruz.

Kısaca

• Karot numunesi, mevcut bir binadaki betonun gerçek basınç dayanımını belirlemek için alınır ve akredite laboratuvarlarda test edilir.
• Numunelerin yerine ve sayısına, değerlendirmeyi yürüten mühendis veya lisanslı kurum karar verir; karot ekibi bu kararı uygular.
• Riskli yapı tespiti ile TBDY 2018'e göre yapılan performans analizi, farklı amaçlara hizmet eden farklı süreçlerdir.
• Numune alınan delikler, mühendisin öngördüğü şekilde uygun tamir harcıyla doldurulur.

Karot numunesi neden alınır?

Mevcut bir binanın deprem davranışını değerlendirmek için mühendisin bilmesi gereken temel bilgilerden biri, betonun yerindeki basınç dayanımıdır. Projede yazan beton sınıfı, sahada üretilmiş ve yıllardır hizmet veren betonun gerçek dayanımını her zaman yansıtmaz. Üretim koşulları, işçilik ve yapının geçirdiği süreç sonucu değiştirebilir.

Karot, bu belirsizliği doğrudan ölçümle gidermenin yoludur: Taşıyıcı elemandan silindir biçiminde bir numune alınır ve laboratuvarda basınç deneyine tabi tutulur. Beton test çekici gibi tahribatsız yöntemler bazı durumlarda tamamlayıcı bilgi verebilir, ancak tek başına karotun yerini tutmaz.

Deprem yönetmeliği açısından temel çerçeve

Mevcut binaların deprem performansının değerlendirilmesi, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) kapsamında yapılır. Yönetmelik, değerlendirmeden önce binadan bilgi toplanmasını öngörür. Taşıyıcı sistemin geometrisi, eleman boyutları, donatı detayları ve malzeme özellikleri bu bilgilerin başında gelir.

Toplanan bilginin kapsamı bilgi düzeyi olarak adlandırılır. Hangi bilgi düzeyinin hedefleneceğine değerlendirmeyi yapan mühendis karar verir ve alınacak numune sayısı da bu seçime bağlıdır. Daha sınırlı bilgiyle yapılan değerlendirmelerde daha ihtiyatlı kabuller kullanılır. Bu nedenle “bizim binadan kaç karot alınır?” sorusunun herkese uyan tek bir yanıtı yoktur; yanıtı projeyi yürüten mühendis verir.

Riskli yapı tespiti ile performans analizi arasındaki fark

Bu iki süreç sıkça karıştırılır. İkisinde de karot alınır, ancak amaçları ve sonuçları farklıdır.

Kısacası karot firması her iki süreçte de numuneyi alan taraftır; rapor düzenlemez ve binanın durumu hakkında hüküm vermez.

Numunenin yerine ve sayısına kim karar verir?

Numune noktaları; binanın kat sayısı, taşıyıcı sistemi ve hedeflenen bilgi düzeyi dikkate alınarak mühendis veya lisanslı kurum tarafından belirlenir. Numuneler genellikle farklı katlara ve eleman türlerine dağıtılır. Kolonlarda, etriyelerin sıklaştığı uç bölgelerden genellikle kaçınılır.

Bina sahipleri numune yerini seçemez, ancak pratik kısıtları bildirebilir. Örneğin kolonun önünde sabit bir dolap ya da değerli bir kaplama varsa bunu önceden söylemek, mühendisin teknik açıdan uygun bir alternatifi değerlendirmesine imkân tanır.

Numune günü neler olur?

1. Koordinasyon: Hangi dairelere ve ortak alanlara girileceği, çalışma saatleri ve sıralama bina yönetimiyle netleştirilir.
2. Donatı tespiti: Belirlenen noktada donatı tarama cihazıyla çubukların yeri işaretlenir; karot, donatı aralarından alınacak şekilde konumlandırılır. Mühendis isterse donatı çapını ve aralığını görmek için pas payı sınırlı bir alanda sıyrılabilir.
3. Delme: Karot makinesi sehpayla elemana sabitlenir ve sulu yöntemle delinir. Numune çapı en büyük agrega boyutu dikkate alınarak seçilir; yaygın olarak 100 mm çaplı numuneler kullanılır. Çevre, su ve çamura karşı örtülerle korunur.
4. Etiketleme ve kayıt: Her numune; bina, kat, aks veya eleman ve tarih bilgisiyle etiketlenir, fotoğraflanır ve kayıt altına alınır. Bu adım, laboratuvar sonucunun doğru elemanla eşleştirilmesi için kritiktir.
5. Deliklerin onarımı: Delikler, mühendisin öngördüğü şekilde rötresiz tamir harcı gibi uygun bir malzemeyle doldurulur. Sıva, boya veya kaplama gibi son kat işlerini kimin yapacağı önceden konuşulmalıdır.
6. Laboratuvara teslim: Numuneler hasar görmeyecek şekilde paketlenerek laboratuvara ulaştırılır.

Laboratuvarda ne yapılır?

Numuneler akredite laboratuvarlarda TS EN 12504-1 standardına göre hazırlanır ve basınç deneyine tabi tutulur. Uçları düzeltilen numunelerin ölçüleri alınır, ardından kırılana kadar yüklenir. Numunenin boyu ile çapı arasındaki oran, içinde donatı parçası bulunması veya numunedeki kusurlar gibi durumlar değerlendirmede dikkate alınır.

Deney sonuçları, TS EN 13791 standardı çerçevesinde yapıdaki yerinde basınç dayanımının tahmini için mühendis tarafından değerlendirilir. Mühendis gerekli görürse karbonatlaşma derinliği gibi ek incelemeler de isteyebilir. Sonuçlar değerlendirmeyi yürüten mühendise veya lisanslı kuruma iletilir; raporu onlar hazırlar.

Bina sahipleri ve sakinler neleri hazırlamalı?

• Numune alınacak dairelere, bodruma, otoparka ve ortak alanlara erişim sağlayın; ilgili saatlerde dairelerde birinin bulunmasını ayarlayın.
• Kolon ve perdelerin önündeki eşyaları mümkün olduğunca kaldırın, halı ve hassas zemin kaplamalarını toplayın.
• Numune noktasında sökülebilir bir kaplama varsa sökülmesinin gerekip gerekmediğini önceden sorun.
• Varsa mimari ve statik projeyi, yapı ruhsatını ve daha önce hazırlanmış değerlendirme raporlarını mühendise iletin.
• Su ve elektrik alınabilecek noktaları belirleyin.
• Sakinleri tarih, saat ve olası gürültü konusunda önceden bilgilendirin; asansör ve otopark kullanımını planlayın.
• Evcil hayvanları ve çocukları çalışma alanından uzak tutun.

Sık yapılan yanlış anlamalar

• “Karot almak binayı zayıflatır.” Numune noktaları, elemana etkisi en aza indirilecek şekilde mühendis tarafından seçilir ve delikler usulüne uygun biçimde doldurulur. Önemli olan, noktaların gelişigüzel değil planlı seçilmesidir.
• “Karot firması binanın sağlam olup olmadığını söyler.” Karot ekibi numuneyi alır; değerlendirme ve rapor, mühendisin veya lisanslı kurumun sorumluluğundadır.
• “Bir iki numune yeterlidir.” Beton dayanımı binanın farklı bölgelerinde değişebilir. Güvenilir bir değerlendirme için gereken sayıyı mühendis belirler.
• “Beton test çekici karotun yerini tutar.” Tahribatsız yöntemler tamamlayıcı bilgi sağlayabilir, ancak doğrudan basınç deneyi yapılan karotun yerine geçmez.
• “Düşük beton dayanımı, binanın mutlaka yıkılacağı anlamına gelir.” Beton dayanımı önemli bir veridir; fakat değerlendirmede taşıyıcı sistem, donatı durumu ve zemin gibi başka etkenler de hesaba katılır. Sonucu ancak raporu hazırlayan mühendis veya kurum yorumlayabilir.

Sık sorulan sorular

Numune alınırken dairede oturmaya devam edebilir miyiz?

Genellikle evet. Çalışma, belirlenen noktanın çevresinde sınırlı bir alanda yapılır. Yine de su ve elektrik kabloları nedeniyle çalışma alanının boş tutulması güvenlik açısından önemlidir. Makine sesi ve su kullanımı nedeniyle kısa süreli bir rahatsızlık olabileceğini de hesaba katın.

Numune alınırken donatıya denk gelinirse ne olur?

Delmeden önce yapılan donatı tespiti bu riski azaltmak içindir. Buna rağmen bir çubuğa denk gelinirse durum kayıt altına alınır ve mühendise bildirilir. Noktanın kaydırılıp kaydırılmayacağına ve deliğin nasıl onarılacağına mühendis karar verir.

Delik yerleri sonradan belli olur mu?

Delikler tamir harcıyla doldurulduktan sonra yüzey düzeltilir. Ancak sıva, boya, seramik veya ahşap kaplama gibi son katların eski hâline getirilmesi ayrı bir iş kalemidir. Bu işleri kimin üstleneceğini baştan netleştirmek, sonradan yaşanabilecek anlaşmazlıkların önüne geçer.

Karot Merkezi, Bodrum'da ve proje bazında Ege ile Akdeniz bölgelerinde, mühendislerin ve lisanslı kurumların belirlediği noktalardan karot numunesi alınmasına destek verebilir. Numune planınız hazırsa uygulama gününü birlikte organize edebiliriz.