Kırımsız boşluk açma neden tercih edilir?
Kırıcıyla açılan bir kapı boşluğu, darbe etkisiyle çevresindeki betonu da zorlar. Kenarlarda kopmalar oluşur, açıklık çoğu zaman gereğinden büyük çıkar, lento veya çerçevenin oturacağı yüzeyler bozulur ve kalan duvarda gözle görülmeyen çatlaklar kalabilir. Yoğun donatılı perde duvarlarda kırıcıyla ilerlemek ayrıca yavaştır ve donatılar düzensiz şekilde açığa çıkar.
Elmas bıçakla kesimde ise açıklık çizilen hat üzerinde, düz ve dik kenarlarla çıkar. Doğrama, kapı kasası veya çelik çerçeve ölçüsüne uygun yüzeye oturur; dolgu ve tamir işçiliği azalır. Açıklığın içinde kalan beton blok halinde alındığı için toz, moloz ve gürültü de kırıma kıyasla belirgin biçimde düşüktür. Bu fark, özellikle içinde yaşanan evlerde, çalışan ofislerde ve otellerde işin yürütülebilirliğini doğrudan etkiler.
Taşıyıcı duvarda açıklık: mühendis onayı ve izinler
Betonarme perdeler, deprem sırasında oluşan yatay yüklerin önemli bir kısmını karşılar. Bir perdede açılan yeni boşluk, elemanın rijitliğini ve taşıma kapasitesini azaltır, çevresindeki kuvvet dağılımını değiştirir. Bu nedenle açıklığın yapılıp yapılamayacağı, ölçüsü, perde kenarına ve diğer açıklıklara olan uzaklığı, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) esasları çerçevesinde inşaat mühendisi tarafından değerlendirilmelidir. Mühendis; açıklığı onaylayabilir, ölçüsünü sınırlayabilir, farklı bir konum önerebilir veya açıklıkla birlikte güçlendirme isteyebilir.
Taş, tuğla veya briketle örülmüş taşıyıcı duvarlara sahip yığma yapılarda da durum farklı değildir; bu duvarlar üstlerindeki döşeme ve çatı yükünü doğrudan taşır. Taşıyıcı sistemi etkileyen değişiklikler için belediyeden izin alınması gerekebilir; apartmanlarda ise kat maliklerinin onayı ve yönetimin bilgisi gerekir. Onaylı bir detay olmadan taşıyıcı elemanlarda açıklık kesimine başlamıyoruz.
Duvar taşıyıcı mı, bölme mi?
Sıvalı bir yüzeyin arkasında betonarme perde mi, tuğla dolgu duvar mı olduğu her zaman dışarıdan anlaşılmaz. Duvar kalınlığına bakarak veya duvarı tıklatarak karar vermek yanıltıcı olabilir. En güvenilir kaynak yapının statik projesidir; proje yoksa sıvanın küçük bir bölümünün açılması ya da donatı taraması fikir verir. Nihai kararı ise bu bilgilerle birlikte inşaat mühendisi verir.
Lento ve çelik çerçeve detayı
Açıklığın üstünde kalan yükün güvenle yanlara aktarılması için mühendis çoğu zaman bir lento veya açıklığı çevreleyen çelik çerçeve öngörür. Çelik çerçeve genellikle kimyasal ankrajlarla betona bağlanır; çerçeve ile beton arasındaki boşluk, rötresiz dolgu harcıyla doldurularak yükün düzgün aktarılması sağlanır. Bazı detaylarda lentonun kesimden önce yerleştirilmesi gerekir; bu durumda önce lento yuvası açılır, eleman yerine oturtulur ve ardından açıklık kesilir. Hangi sıranın izleneceğini mühendisin detayı belirler.
Çelik çerçevenin, kesim tamamlandıktan sonra açıklığın gerçek ölçüleri alınarak imal edilmesi uyumsuzluk riskini azaltır. Çerçeve imalatını farklı bir ekip yapacaksa ölçü, ankraj noktaları ve iş sırasının önceden birlikte planlanması zaman kaybını önler. Kesim ölçüsü belirlenirken yalnızca net kapı veya pencere ölçüsü değil; çerçeve profilinin kalınlığı, doğrama montaj boşluğu ve kapılarda bitmiş döşeme kotu da hesaba katılmalıdır. Aksi halde açıklığın sonradan büyütülmesi ya da dolgu ile küçültülmesi gerekebilir.
Geçici destekleme ve kesim sırası
Mühendis gerekli gördüğünde, kesimden önce açıklığın üstündeki döşeme veya kiriş, duvarın iki tarafından geçici dikmelerle desteklenir. Kesim genellikle köşelere karot delinmesiyle başlar; böylece köşelerde taşma kesimi oluşmaz. Ardından düşey ve yatay hatlar ray sistemli duvar kesme makinesiyle kesilir. Açıklıktan çıkan beton oldukça ağırdır: 20 cm kalınlığındaki bir perdede 90 × 210 cm'lik bir kapı boşluğunun betonu tek parça halinde yaklaşık bir ton gelir. Bu nedenle blok, taşınabilir parçalara bölünerek kontrollü şekilde alınır. Geçici dikmeler; çerçeve montajı tamamlanıp dolgu harcı yeterli dayanıma ulaşana kadar yerinde bırakılır ve ne zaman sökülebileceğine mühendis karar verir.
Özel durumlar
Asansör kapısı açma
Mevcut asansöre yeni durak eklendiğinde veya kuyu yenilendiğinde, kuyu perdesinde kapı boşluğu açılması gerekir. Açıklığın ölçüsü ve kotu asansör firmasının verilerine göre belirlenir; kapı eşiğinin bitmiş döşeme kotuyla uyumu ve açıklığın düşeyliği burada özellikle önemlidir.
Vitrin ve geniş açıklıklar
Ticari alanlarda cepheye vitrin açmak veya iki mekânı geniş bir açıklıkla birleştirmek istendiğinde, açıklık büyüdükçe mühendislik gereksinimi de artar. Bu tür işlerde güçlü çelik çerçeveler, yeni kolonlar veya aşamalı kesim gerekebilir.
Taş ve yığma duvarlar
Bodrum ve Ege kıyılarındaki eski taş yapılarda duvarlar çoğu zaman düzensiz taş ve harç birleşiminden oluşur. Bu duvarlarda darbe, taşların yerinden oynamasına yol açabileceğinden titreşimi düşük kesim yöntemleri avantaj sağlar. Lentonun kesimden önce yerleştirilmesi bu yapılarda sık başvurulan bir çözümdür.
Bodrum kat pencereleri ve ışıklıklar
Toprakla temas eden bodrum perdelerinde açılacak pencere veya ışıklık, taşıyıcılığın yanında su yalıtımını da ilgilendirir. Perdenin dış yüzündeki yalıtım katmanı açıklık çevresinde kesintiye uğrayacağından, açıklık kenarlarının nasıl yalıtılacağı ve dışarıda oluşturulacak ışıklığın drenajı önceden planlanmalıdır. Aksi halde yağışlı dönemlerde açıklık çevresinden su girişi yaşanabilir.
Maliyeti ve süreyi etkileyen faktörler
- Duvar kalınlığı ve malzemesi; betonarme, taş, tuğla veya briket
- Açıklığın ölçüleri ve toplam kesim uzunluğu
- Donatı yoğunluğu ve köşe karotu sayısı
- Geçici destekleme ihtiyacı ve lento yerleştirme sırası
- Çıkan parçaların taşınacağı güzergâh, kat seviyesi ve asansör imkânı
- Kullanımdaki mekânlarda koruma, çalışma saatleri ve temizlik gereksinimi
Hazırlık önerileri
- Mühendisin onayladığı açıklık detayını, ölçüleri ve kotları hazırlayın.
- Duvarın iki tarafındaki mobilya ve eşyaları kaldırın; zemin kaplamalarını korumaya alın.
- Açıklık hattındaki priz, anahtar, boru ve kabloların sökülmesini veya yönlendirilmesini planlayın.
- Çelik çerçeve veya doğrama imalatçısıyla ölçü alma zamanını önceden konuşun.
- Apartmanlarda yönetimi ve komşuları çalışma günü ve saatleri hakkında bilgilendirin.