Karot numunesi neden alınır?
Bir binanın projesinde yazan beton sınıfı ile yapıda gerçekte bulunan beton her zaman aynı değildir. Özellikle eski yapılarda döküm hataları, yetersiz sıkıştırma, kür eksikliği veya zamanla oluşan hasarlar nedeniyle gerçek dayanım projedekinden düşük çıkabilir. Karot numunesi, yapının kendisinden alınan silindir biçimindeki beton örneğidir ve laboratuvarda basınç deneyine tabi tutularak yerinde beton dayanımı hakkında doğrudan bilgi verir. Beton test çekici gibi tahribatsız yöntemler fikir verse de tek başına yeterli kabul edilmez; genellikle karot sonuçlarıyla birlikte değerlendirilir.
Numune alma ihtiyacı çoğunlukla şu durumlarda ortaya çıkar: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) kapsamında mevcut binaların performans değerlendirmesi, 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında riskli yapı tespiti, kat ilavesi veya kullanım değişikliği öncesinde yapılan statik incelemeler, yangın gibi olaylardan sonra durum tespiti ve yeni yapılarda şantiye numunelerinin beklenen sonucu vermediği kalite kontrol süreçleri.
Hangi standartlar uygulanır?
Karot numunelerinin alınması, incelenmesi ve basınç deneyi TS EN 12504-1 standardına göre yapılır. Elde edilen sonuçlardan yapıdaki yerinde beton basınç dayanımının değerlendirilmesi ise TS EN 13791 standardı çerçevesinde yapılır. Deneyler, ilgili deney için akreditasyonu bulunan laboratuvarlarda gerçekleştirilmelidir. Sahadaki uygulamanın standarda uygun olması, laboratuvar sonucunun güvenilirliğinin ön koşuludur: numunenin çatlak, boşluk veya donatı içermemesi, elemana dik ve düzgün alınması, doğru saklanıp taşınması sonucu doğrudan etkiler. Mühendis, basınç deneyinin yanı sıra karbonatlaşma derinliği gibi ek incelemeler de isteyebilir; bazı ölçümlerin numune çıkarıldıktan hemen sonra yapılması gerektiğinden, hangi incelemelerin planlandığının önceden bilinmesi sahadaki düzeni etkiler.
Numune sayısı, yeri ve çapı
Kaç numune alınacağı ve hangi elemanlardan alınacağı, değerlendirmeyi yapan mühendis veya lisanslı kuruluş tarafından belirlenir. Bu karar; binanın kat sayısı, kat alanı, hedeflenen bilgi düzeyi ve ilgili yönetmelik ile esasların öngördüğü asgari sayılar dikkate alınarak verilir. Numuneler genellikle kolon ve perdelerden, gerilmelerin görece düşük olduğu bölgelerden alınır; kolonların sık etriyeli uç bölgelerinden ve kiriş birleşimlerinden kaçınılır.
Numune çapı, betondaki en büyük agrega boyutuna göre seçilir. Yaygın uygulamada Ø100 mm çaplı numuneler tercih edilir; daha küçük çaplar yalnızca standartların izin verdiği koşullarda ve genellikle daha fazla sayıda numuneyle kullanılır. Numunenin boyu da önemlidir: laboratuvarda uçları düzeltildikten sonra boy/çap oranının değerlendirmeye uygun olması gerekir. Bu nedenle ince elemanlardan numune alınırken yeterli boyun elde edilip edilemeyeceği önceden düşünülür.
Performans değerlendirmelerinde beton dayanımının yanında mevcut donatının çapı, aralığı ve paspayı da gerekir. Bu bilgiler donatı taraması ve yerel yüzey sıyırma ile toplanır. Numune alma ile donatı tespitinin aynı program içinde planlanması, binada çalışılan gün sayısını ve daire sakinlerinin rahatsız edilmesini azaltır.
Sahada numune alma ve kayıt
Numune noktası belirlendikten sonra elemandaki boyuna donatılar ve etriyeler donatı tarama cihazıyla tespit edilir ve karot noktası donatıların arasına denk getirilir. Sıva ve kaplama tabakası numunenin parçası sayılmadığından, beton yüzeyine kadar olan kalınlık ayrıca not edilir. Numune, sabitlenmiş karot makinesiyle ve su soğutmasıyla elemana dik olarak alınır; delme sırasında zorlanan veya kırılan numuneler değerlendirme dışı kalabileceği için uç ve makine ayarı özenle yapılır.
Çıkarılan her numune; alındığı bina, kat, aks ve eleman bilgileriyle etiketlenir ve fotoğraflanır. Numunenin boyu, görünür boşluklar ve donatıya rastlanıp rastlanmadığı gibi gözlemler de kayda geçirilir; bu notlar, laboratuvar sonucunu yorumlayacak mühendis için değerlidir. Numunelerin laboratuvara ulaşana kadar nem durumunun korunması için standarda uygun şekilde paketlenmesi gerekir. Numune alma, değerlendirmeyi yapacak kuruluşun gözetiminde veya onun belirlediği kurallara göre yürütülür; birçok kuruluş, numunelerin kendi temsilcisi eşliğinde alınmasını şart koşar.
Numune alınan yerin onarımı
Numune alınan kolon veya perdede kalan boşluk bekletilmeden onarılmalıdır. Boşluk temizlenip nemlendirildikten sonra yüksek dayanımlı, rötresiz, yani büzülmesi kontrollü bir tamir harcıyla doldurulur. Harç, boşlukta hava kalmayacak şekilde yerleştirilir ve üreticinin öngördüğü koşullarda kür edilir. Aynı katta birden fazla kolondan numune alınacaksa, çok sayıda elemanın aynı anda boşluklu kalmaması için numune alma ve onarım planlı bir sırayla yürütülür. Sıva ve boya gibi son kat işleri ise genellikle yapı sahibi tarafından yaptırılır.
Rolümüz ve sınırlarımız
Karot Merkezi olarak sahada numune alma, numunelerin taşınmaya hazırlanması ve numune yerlerinin onarımı aşamalarında destek veriyoruz. Laboratuvar deneylerini akredite laboratuvarlar yapar; performans değerlendirmesini yetkili mühendisler, riskli yapı raporunu ise Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından lisanslandırılmış kuruluşlar düzenler. Karot Merkezi herhangi bir rapor düzenlemez ve yapının durumu hakkında hüküm vermez. Riskli yapı tespiti için başvuru yapacaksanız süreci lisanslı bir kuruluşla başlatmanızı ve numune alma programını o kuruluşla birlikte planlamamızı öneriyoruz.
Maliyeti ve süreyi etkileyen faktörler
- Alınacak numune sayısı ve numunelerin katlara dağılımı
- Eleman kalınlığı, beton sertliği ve donatı yoğunluğu
- Kolonlara erişim; kaplama, dolap veya asma tavan sökümü ihtiyacı
- Numune yerlerinin onarımında kullanılacak tamir harcı miktarı
- Değerlendirmeyi yapan kuruluşla koordinasyon ve çalışma programı
- Kullanımdaki daireler ve bina yönetiminin belirlediği çalışma saatleri
Hazırlık önerileri
- Değerlendirmeyi yapacak mühendisi veya lisanslı kuruluşu belirleyin; numune planını onlardan alın.
- Varsa binanın statik projesini ve daha önce yapılmış inceleme raporlarını hazırlayın.
- Numune alınacak kolon ve perdelerin önündeki eşya ve dolapları boşaltın.
- Daire sahiplerini ve yönetimi, hangi gün hangi bağımsız bölümlere girileceği konusunda bilgilendirin.
- Bodrum kat, otopark ve ortak alanlara erişim için anahtar ve izinleri önceden ayarlayın.